Notatka syntetyzująca – schemat, jak ją krok po kroku napisać?

Najprostszy schemat na notatkę syntetyzującą to: krótki wstęp z tematem i źródłami, kilka zdań porównania autorów oraz 1–2 zdania wniosków. Na maturze z języka polskiego taka wypowiedź ma 60–90 słów, musi zestawiać stanowiska autorów i być napisana własnymi słowami. Jeśli poznasz jasny plan i typowe błędy, napiszesz ją spokojnie w kilka minut. Sprawdź, jak krok po kroku to poukładać.

Co to jest notatka syntetyzująca?

Notatka syntetyzująca to forma wypowiedzi, która łączy cechy, jakie ma zwykła notatka i streszczenie, ale dodaje jedno – syntezę. Nie opisujesz osobno każdego tekstu, tylko pokazujesz, co autorzy mówią na ten sam temat, gdzie się zgadzają, a gdzie się rozchodzą. Efektem ma być krótki, logiczny akapit, który porządkuje informacje i prowadzi do ogólnego wniosku.

Na egzaminie maturalnym język polski PP ta forma pojawia się w części „Język polski w użyciu”. Pracujesz na dwóch źródłach tekstowych, a w treści zadania dostajesz już sformułowany temat – np. „współczesny człowiek wobec sztucznej inteligencji”, „język a myślenie” czy znaczenie czytania książek. Twoim zadaniem nie jest opisać, „o czym są teksty”, tylko pokazać, jakie stanowisko każdego autora wynika z tych materiałów.

Ta wypowiedź ma pomagać w porządkowaniu informacji. Dlatego wymaga, żebyś wybrał tylko to, co najważniejsze, uogólnił szczegóły i stworzył kilka spójnych zdań, a nie miniwypracowanie. Egzaminator – czy to na maturze, czy na kartkówce – sprawdza, czy potrafisz wyciągać wnioski, a nie przepisywać tekst.

Jak notatka syntetyzująca wypada na tle innych form?

Wiele problemów z tą formą bierze się z mylenia jej z luźnym zapisem lub z klasycznym omówieniem treści. Pomaga proste porównanie trzech form, które uczniowie najczęściej mylą:

W szkolnej rzeczywistości oznacza to, że zwykła notatka może być chaotyczna i „dla ciebie”, a streszczenie jest wiernym, ale skróconym odbiciem jednego tekstu. Ta forma, której uczy CKE, wymaga natomiast, żebyś wybrał tylko najważniejsze tezy, ujął je we wspólnym polu tematu i dopisał jedno ogólne zdanie, jak oba teksty do tego tematu się odnoszą.

Jeśli Twoja praca to dwa osobne mini‑streszczenia, bez wyraźnego porównania, egzaminator nie uzna jej za dobrą notatkę syntetyzującą.

Jaki schemat notatki syntetyzującej wybrać?

Struktura jest zawsze ta sama: wstęp, rozwinięcie, zakończenie, ale w ramach tych trzech części możesz zastosować dwa uporządkowane układy. Oba opisują oficjalne materiały CKE i oba są poprawne, jeśli są stosowane konsekwentnie.

Schemat 1 – od ogółu do szczegółu

Schemat 1 od ogółu do szczegółu wygląda tak: na początku ogólnie zestawiasz stanowiska autorów, następnie doprecyzowujesz, jak myśli pierwszy autor, a potem drugi. Taki układ pozwala od razu pokazać egzaminatorowi, „o co chodzi” w całym zestawieniu, a dopiero później rozbić to na składniki.

Układ można zapisać krótko: 1) zestawienie stanowisk, 2) opis autora pierwszego, 3) opis autora drugiego. W akapicie to po prostu kolejne zdania, ale kolejność naprawdę ma znaczenie – porządkuje tok myśli i pomaga uniknąć powtórzeń.

Schemat 2 – od szczegółu do ogółu

Schemat 2 od szczegółu do ogółu działa odwrotnie: najpierw opisujesz krótko stanowisko autora pierwszego tekstu, potem drugiego, a dopiero na końcu formułujesz ogólny wniosek, czyli zestawienie stanowisk obu autorów. Ten wariant bywa wygodny, gdy różnice między tekstami są wyraźne i chcesz je spokojnie przedstawić, zanim pokażesz, jak razem układają się w jeden obraz.

Niezależnie od schematu całość ma mieć formę tekstu ciągłego – bez punktorów, myślników czy osobnych akapitów. To ma być krótka, ale pełna wypowiedź.

CKE nie ocenia „stylu” schematu, tylko to, czy w notatce pojawiają się: stanowiska obu autorów oraz wyraźne zestawienie tych stanowisk.

Jak napisać notatkę syntetyzującą krok po kroku?

Najłatwiej opanować tę formę, traktując ją jak powtarzalny proces: te same etapy możesz stosować na wszystkich sprawdzianach – od pierwszej klasy szkoły średniej aż po maturę w 2026 roku.

Jak przeanalizować polecenie?

Początek to zawsze krok 1 analiza tematu. W poleceniu masz zwykle wyraźnie wskazany problem, np. „masowa turystyka”, „język a myślenie”, „współczesny człowiek wobec sztucznej inteligencji”. Podkreśl w zadaniu słowa, które nazywają temat i grupę, której on dotyczy (np. „współczesny człowiek”, „młodzież”, „odbiorca kultury”). Dzięki temu od razu widzisz, jakie informacje w tekstach są naprawdę ważne, a które są tylko tłem.

W tym momencie nie zastanawiaj się jeszcze nad sformułowaniami. Chodzi o to, byś dokładnie wiedział, „na jaki temat” będziesz potem pisał kilka zdań – to chroni przed opisem wszystkiego, co akurat wpadnie w oko.

Jak czytać teksty źródłowe?

Krok 2 czytanie tekstów wymaga minimum dwóch spokojnych lektur. Za pierwszym razem chcesz zrozumieć ogólny sens, za drugim – wyłapać stanowisko każdego autora. Warto zaznaczać zdania, które wyrażają oceny, tezy i wnioski, a nie poboczne przykłady czy dygresje.

Masz do dyspozycji margines lub brudnopis – możesz tam zanotować po jednym, dwóch krótkich hasłach określających punkt widzenia autora, np. „AI – zagrożenie, utrata kontroli” przy tekście Aleksandry Stanisławskiej i „AI – narzędzie, codzienność” przy tekście Łukasza Lamży. Przy temacie „język a myślenie” takie hasła mogą brzmieć np. „język myśli – porządkowanie świata w ojczystym języku” przy tekście Łukasza Kwiatka i „myślenie szybsze niż słowa – nie tylko mówienie w głowie” przy tekście Roberta Piechowicza. Te hasła później zamienisz na pełne zdania.

Jak porównać poglądy autorów?

W kroku 3 porównanie poglądów robisz mini‑analizę porównawczą. W brudnopisie możesz narysować prostą tabelkę – kolumna lewa: elementy wspólne, kolumna prawa: różnice. Pod wspólne wpisujesz to, co obaj autorzy uznają za ważne (np. że AI mocno wpływa na życie ludzi), pod różnice – odmienne oceny (np. lęk przed utratą kontroli kontra akceptacja „sztucznej przeciętności”).

To właśnie ten etap decyduje, czy Twoja praca będzie syntezą, czy tylko dwoma streszczeniami. Jeśli nie zapiszesz sobie choć jednej myśli typu „oboje…”, „w obu tekstach…”, „autorzy różnią się, bo…”, trudno będzie później zbudować mocne zestawienie stanowisk.

Przykład: temat „język a myślenie”

Przy zadaniu o relacji języka i myślenia możesz trafić na teksty, w których autorzy wprowadzają pojęcie języka myśli, określanego jako „mentalski” lub „myśleński”. Łukasz Kwiatek podkreśla, że istotą tak rozumianego języka myśli jest porządkowanie wyobrażeń człowieka o świecie za pomocą zdań budowanych w języku ojczystym. Z kolei Robert Piechowicz zaznacza, że proces myślenia często przebiega szybciej niż wyrażenie myśli za pomocą słów, dlatego myślenie – wbrew powszechnemu przekonaniu – nie jest tylko rodzajem cichego mówienia do siebie.

W notatce syntetyzującej powinieneś więc napisać, że obaj autorzy uznają istnienie swoistego „języka myśli”, ale inaczej rozkładają akcenty: Kwiatek widzi w nim narzędzie porządkowania doświadczeń w ramach języka ojczystego, natomiast Piechowicz zwraca uwagę na niezależność i szybkość procesu myślowego wobec słownego wyrażania myśli. Taka para zdań od razu pokazuje zarówno element wspólny, jak i różnicę między stanowiskami.

Jak zapisać notatkę w brudnopisie?

Krok 4 zapis notatki w brudnopisie to moment, gdy wybierasz schemat (1 lub 2) i układasz po kolei zdania. Wystarczą 4–6 zdań: 1–2 na wstęp, 2–3 na rozwinięcie oraz 1–2 na zakończenie, gdzie wrócisz do ogólnego wniosku.

Warto świadomie użyć parafrazy, synonimów i uogólnienia treści. Zamiast przepisywać: „Sztuczna inteligencja może przechytrzyć rynki finansowe” możesz napisać: „Autorka ostrzega, że rozwinięte systemy mogą wymknąć się spod ludzkiej kontroli w kluczowych sferach życia”. Albo zamiast kopiować zdanie: „Proces myślenia przebiega szybciej niż wyrażenie treści w słowach”, możesz ująć to tak: „Autor zauważa, że myśl pojawia się wcześniej niż jej werbalny zapis, więc nie da się jej sprowadzić wyłącznie do mówienia w myślach”. W ten sposób pokazujesz, że pracujesz z tekstem, a nie kopiujesz jego fragmenty.

Jak sprawdzić poprawność i długość?

Na etapie kroku 5 sprawdzenie poprawności skup się na prostych rzeczach: błędach fleksyjnych, powtórzeniach, znakach interpunkcyjnych. Poprawność językowa jest osobnym kryterium, a zasady oceniania CKE dopuszczają najwyżej dwa błędy, jeśli chcesz dostać 1 punkt za język.

W kroku 6 liczenie wyrazów upewniasz się, że wypowiedź mieści się w wymogu „długość notatki maturalnej – 60–90 wyrazów”. Wszystkie wyrazy, także spójniki „i”, „a”, „w”, „z”, liczą się do limitu. Jeśli wyszło 91 lub więcej – kasujesz zbędne ozdobniki. Gdy masz 59 słów lub mniej, tracisz 1 punkt, dlatego czasem warto dopisać jedno krótkie zdanie ogólne.

Krok 7 przepisanie na czysto to już tylko praca techniczna. W arkuszu wpisujesz finalną wersję akapitu, bez skreśleń i dopisków między wierszami, żeby egzaminator mógł spokojnie go przeczytać.

Maksymalna liczba punktów za notatkę to 4: do 3 punktów za treść (stanowiska autorów i ich zestawienie oraz 1 punkt za poprawność językową.

Jak uniknąć błędów w notatce syntetyzującej?

Większość obniżeń punktacji na maturze i szkolnych sprawdzianach wynika z powtarzających się schematów, które CKE opisuje w kryteriach jako błędy w notatce syntetyzującej. Znając je z góry, możesz świadomie ich uniknąć.

Jak pisać zwięźle, ale treściwie?

Zwięzłość wypowiedzi oznacza brak nadmiarowych szczegółów, ale nie brak treści. Błąd nadmierna szczegółowość pojawia się wtedy, gdy notatka zaczyna przypominać streszczenie – pojawiają się kolejne przykłady, dygresje, poboczne wątki. W krótkiej formie opłaca się skupić tylko na tezach i wnioskach, a przykłady traktować pomocniczo, w jednym, dwóch słowach.

Dlaczego samo streszczenie to za mało?

Błąd brak porównania źródeł polega na tym, że uczeń opisuje najpierw pierwszy tekst, a potem drugi, bez żadnego mostu między nimi. Taka praca może być poprawna językowo, ale nie realizuje istoty tej formy. Żeby jej uniknąć, wystarczy wprowadzić choć jedno zdanie z wyraźnym zestawieniem: „W obu tekstach…”, „Autorzy różnią się, bo…”, „W odróżnieniu od pierwszego tekstu…”. Te formuły od razu sygnalizują egzaminatorowi, że widzisz relacje między tekstami.

Dlaczego nie wolno przepisywać fragmentów?

Błąd cytowanie źródeł obniża ocenę, bo pokazuje brak samodzielnego przetworzenia treści. Materiały CKE podkreślają, że notatka ma być napisana własnymi słowami, a do tego służy właśnie parafraza i synonimy. Możesz powtórzyć pojedyncze terminy specjalistyczne, ale nie całe zdania z tekstu.

Czy wnioski są naprawdę konieczne?

Błąd brak wniosków pojawia się, gdy tekst kończy się opisem stanowiska drugiego autora, bez żadnego ogólnego zdania, jak te dwa spojrzenia razem odpowiadają na temat notatki. A to właśnie zakończenie – jedno, góra dwa zdania – decyduje, czy egzaminator zobaczy w Twojej pracy syntezę, czy tylko zestaw informacji.

Jak nie stracić punktów za długość?

Błąd zbyt mało wyrazów (59 lub mniej) oraz błąd zbyt wiele wyrazów (91 i więcej) są jasno opisane w materiałach CKE. W obu przypadkach tracisz 1 punkt, nawet jeśli treść jest udana. Dlatego liczenie słów po napisaniu brudnopisu jest realnie opłacalne – jeden punkt przy tak małej formie często decyduje o skoku całego wyniku.

Jakich zwrotów użyć w notatce syntetyzującej?

Ostatnie pytanie, jakie stawia sobie wielu uczniów, dotyczy brzmienia zdań. Gotowe formuły bardzo ułatwiają start każdej części akapitu, zwłaszcza gdy piszesz pod presją czasu:

Zwroty do wstępu

We wstępie możesz wykorzystać krótkie sformułowania, które od razu pokazują, że przedstawiasz temat i ogólnie odnosisz się do dwóch tekstów:

• Tematem obydwu tekstów jest…
• Autorzy poruszyli problem…
• W przedstawionych materiałach można zauważyć, że…
• Poglądy autorów na temat… są zbieżne / różnią się.

Zwroty do rozwinięcia

W części środkowej – czyli w rozwinięciu – przydają się konstrukcje, które sygnalizują przejście do pierwszego i drugiego autora oraz wprowadzają porównanie:

• Autor pierwszego tekstu przekonuje, że…
• Swoje zdanie uzasadnia, wskazując na…
• Z kolei autor drugiego tekstu uważa, że…
• W odmienny sposób temat ukazano w drugim tekście…

Zwroty do zestawienia stanowisk

Do zbudowania jasnego zestawienia stanowisk przydadzą się zwroty, które jednoznacznie pokazują podobieństwo albo kontrast między tekstami:

• W obu przypadkach można zauważyć, że…
• Podobnie jak w pierwszym tekście, także w drugim autor podkreśla…
• W odróżnieniu od pierwszego tekstu drugi autor twierdzi, że…
• W przeciwieństwie do pierwszego autora, drugi uważa, że…

Zwroty do zakończenia

Na końcu przydadzą się krótkie sygnały wnioskowania, które spajają całość w logiczną odpowiedź na temat:

• Podsumowując, zestawione źródła pokazują, że…
• Z krótkiej analizy źródeł wynika, iż…
• Oba teksty dowodzą, że…
• Ostatecznie obaj autorzy ukazują, w jaki sposób…

Stały schemat pisania, kilka dobrze opanowanych zwrotów i świadomość kryteriów CKE sprawiają, że notatka syntetyzująca przestaje być trudnym zadaniem, a staje się szybkim, technicznym ćwiczeniem na 4 punkty.