Łemkowie – kto to? Historia, kultura, język

Łemkowie to wschodniosłowiańska grupa etniczna, od wieków związana z Beskidem Niskim i Sądeckim, posiadająca własny język łemkowski, odrębną tradycję, bogaty folklor i złożoną, często tragiczną historię przesiedleń. Choć po akcji „Wisła” zostali rozproszeni po całej Polsce, w 2026 r. wciąż tworzą żywą społeczność, rozwijając kulturę, szkolnictwo i życie religijne. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć, kim są Łemkowie, skąd pochodzą, jak mówią i jak dziś pielęgnują swoją tożsamość – przeczytaj ten artykuł.

Kim są Łemkowie i gdzie mieszkali?

Łemkowie to jedna z czterech uznanych w Polsce mniejszości etnicznych (obok Karaimów, Romów i Tatarów). Tworzą część szerszego kręgu Karpatorusinów, czyli ludności rusińskiej zamieszkującej Karpaty po obu stronach granic – w Polsce, na Słowacji, w Ukrainie, ale też w Serbii, Chorwacji, Rumunii czy na Węgrzech. W polskiej tradycji określenie „Łemkowie” przyjęło się przede wszystkim dla społeczności z północnych stoków Karpat.

Ich historyczna ojczyzna to Łemkowszczyzna – pas Karpat Środkowych rozciągający się od doliny Osławy na wschodzie po Poprad na zachodzie. Po polskiej stronie obejmowała głównie Beskid Niski, wschodnią część Beskidu Sądeckiego i zachodnie Bieszczady. Do 1947 r. był to obszar w dużej mierze jednolicie łemkowski – ludność polska, niemiecka, żydowska czy słowacka koncentrowała się w kilku miasteczkach.

Po II wojnie światowej ta struktura została gwałtownie zniszczona. Najpierw w latach 1944–1946, na mocy umowy PKWN–USRR, przesiedlono na Ukrainę nawet 60% ówczesnych Łemków z polskiej części Karpat. Następnie w 1947 r., w ramach akcji „Wisła”, rozproszono kolejne dziesiątki tysięcy osób na tzw. Ziemiach Odzyskanych, wprowadzając zasadę, że w żadnej miejscowości nie może osiedlić się więcej niż 10% ludności wysiedlonej.

Skąd pochodzą Łemkowie?

Nie istnieje jedna, powszechnie zaakceptowana teoria ich pochodzenia. Badacze mówią o tzw. polifiletycznej etnogenezie, czyli mieszaniu się różnych elementów etnicznych i kulturowych. Większość współczesnych analiz wskazuje na kilka nakładających się procesów:

Po pierwsze – osadnictwo wołosko-ruskie. Od XIV wieku na dzisiejszy obszar Łemkowszczyzny napływali pasterze wołoscy z kierunku dzisiejszej Rumunii i Bałkanów. Przynosili własne prawo, gospodarkę i terminologię pasterską. Stopniowo przejmowali język ruski, a zarazem wnosili elementy południowosłowiańskie i romańskie. Właśnie proces rutenizacji Wołochów na północnych stokach Karpat uważa się za jeden z kluczowych momentów powstawania łemkowskiej wspólnoty.

Po drugie – wpływy słowackie i polskie. Bliskość granicy, handel i przenikanie się osad sprawiły, że w kulturze i dialektach łemkowskich widać silne oddziaływanie sąsiednich gwar – zarówno w słownictwie, jak i w obyczajach. W rejonach zachodnich (bliżej Beskidu Śląskiego) ta asymilacja była wyraźniejsza, na wschodzie – słabsza.

Po trzecie – kontekst ruski/ukraiński. Przez stulecia Łemkowie należeli do ruskiej diecezji przemyskiej, korzystali z cerkiewnosłowiańskiego języka liturgii i wchodzili w orbitę kultury ruskiej. Stąd część badaczy – zwłaszcza ukraińskich – traktuje ich jako jedną z ukraińskich grup etnograficznych. Inni, jak Paul Robert Magocsi, widzą w nich element rodzącego się narodu karpatorusińskiego, dążącego do uzyskania statusu „czwartego narodu wschodniosłowiańskiego”.

Współczesna tożsamość łemkowska jest efektem kilku wieków nakładania się elementów wołoskich, ruskich, słowackich i polskich – a także traum XX wieku, takich jak Talerhof, republiki łemkowskie czy akcja „Wisła”.

Jak postrzegają swoją tożsamość?

Spór o to, kim są Łemkowie, trwa co najmniej od drugiej połowy XIX wieku. W literaturze i w samej społeczności ukształtowały się trzy główne postawy:

Dla jednej grupy „Łemko” to nazwa odrębnej mniejszości narodowej. Ci ludzie podkreślają więź z szerokim narodem rusińskim zamieszkującym także Słowację, Ukrainę czy Wojwodinę, ale nie utożsamiają się z narodem ukraińskim. W 2026 r. to właśnie wokół nich koncentruje się ruch odrodzenia języka łemkowskiego, działalność Stowarzyszenia Łemków w Legnicy i sieć festiwali pokroju „Łemkowskiej Watry na Obczyźnie”.

Druga część społeczności akcentuje swoją ukraińskość, traktując nazwę „Łemko” jako określenie grupy etnograficznej wewnątrz narodu ukraińskiego. Jest ona silnie związana m.in. ze Zjednoczeniem Łemków z siedzibą w Gorlicach, z nauczaniem języka ukraińskiego i z siecią instytucji ukraińskich w Polsce.

Trzecia postawa to identyfikacja przede wszystkim z narodem polskim przy jednoczesnym zachowaniu łemkowskiej tradycji jako rodzinnego dziedzictwa – swoistego „domowego” wyróżnika. Takie osoby często mówią o sobie: „jestem Polakiem, ale z łemkowskimi korzeniami”.

Jaki jest język łemkowski?

Język łemkowski należy do grupy języków wschodniosłowiańskich, ale ma wyraźne cechy pograniczne. Rdzeń słownictwa jest wspólny z dialektami zachodnioukraińskimi, natomiast w leksyce i fonetyce bardzo wyraźne są wpływy polskie, słowackie, a pośrednio węgierskie i rumuńskie. Dlatego językoznawcy spierają się, czy traktować go jako:

• gwary dialektu południowo-zachodniego języka ukraińskiego,
• czy jako odrębny język słowiański, z własnym standardem i normą.

W Polsce przyjęto drugie rozwiązanie – uznano łemkowski za osobny język mniejszościowy. Teksty o cechach łemkowskich zapisywano już w XVI wieku, a w 1871 r. ukazał się pierwszy manifest jego odrębności. Od 1911 roku regularnie publikowano w nim czasopisma i książki.

Pisownia bazuje na alfabecie cyrylickim (grażdance), z pewnymi osobliwościami. Współczesny standard, oparty na gwarach środkowej Łemkowszczyzny, został opisany w „Gramatyce języka łemkowskiego” (2000). W okresie międzywojennym (1934–1938) w szkołach łemkowskich uczono w tym języku, korzystając z odpowiednich elementarzy. Po przerwie spowodowanej wojną i PRL, w 1991 r. nauczanie łemkowskiego wznowiono jako języka ojczystego – dziś prowadzi je ponad 20 szkół podstawowych, a od 2004 r. dostępny jest „Słownik łemkowsko-polski, polsko-łemkowski”.

W spisie z 2011 r. używanie języka łemkowskiego w domu zadeklarowało 6 279 osób, a 4 454 wskazały go jako język ojczysty – to niewiele, ale za tymi liczbami stoi intensywna praca nad jego utrzymaniem.

Na poziomie akademickim język łemkowski obecny jest m.in. w Instytucie Neofilologii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie, gdzie od roku akademickiego 2000/2001 działa specjalność „filologia rosyjska z językiem rusińsko-łemkowskim”. Absolwenci mogą uczyć łemkowskiego w szkołach i współtworzyć normę językową.

Jak religia kształtuje łemkowską kulturę?

Do końca XVII wieku Łemkowszczyzna należała do prawosławnej diecezji przemyskiej. Po przyjęciu unii brzeskiej przez biskupa Innocentego Winnickiego (1691) rozpoczął się długi proces przechodzenia parafii na obrządek greckokatolicki. W połowie XVIII wieku większość cerkwi na tym terenie była już unicka, choć pamięć o prawosławiu pozostała żywa.

W XX wieku konflikt między nurtem rusofilskim a ukraińskim, prowadzony często właśnie w obrębie Kościoła greckokatolickiego, doprowadził do fali powrotów do prawosławia. Kluczową rolę odegrała tzw. schizma tylawska i męczeństwo księdza Maksyma Sandowycza, rozstrzelanego przez Austriaków w 1914 r. W latach 1926–1933 na prawosławie przeszło ok. 40 wsi z około 20 tys. mieszkańców.

W 1934 r. Stolica Apostolska powołała Apostolską Administrację Łemkowszczyzny – odrębną jednostkę dla parafii greckokatolickich na tym obszarze. Po wojnie, w warunkach PRL, Kościół greckokatolicki został zdelegalizowany, natomiast Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny mógł legalnie rozwijać sieć parafii wśród przesiedleńców na Dolnym Śląsku, Ziemi Lubuskiej czy Pomorzu. Od lat 50. reaktywowano także prawosławne życie na pustoszejącej Łemkowszczyźnie (Bartne, Wysowa, Bielanka, Gładyszów, Zyndranowa, Zdynia i inne).

W spisie z 2011 r. wśród osób deklarujących narodowość łemkowską ok. 36,3% należało do Kościoła prawosławnego, 36,2% do Kościoła katolickiego obrządku bizantyńsko-ukraińskiego, a 15,9% do Kościoła rzymskokatolickiego. Fizycznym znakiem tej tradycji są rozsiane po Beskidzie Niskim i Sądeckim drewniane cerkiewki łemkowskie, coraz częściej włączane do szlaków architektury drewnianej.

Jak doszło do przesiedleń i akcji „Wisła”?

Po 1944 r. polityka władz komunistycznych wobec Łemków była podporządkowana dążeniu do stworzenia etnicznie jednorodnego państwa. Pierwszym krokiem była umowa PKWN–USRR z 9 września 1944 r., przewidująca „dobrowolną wymianę ludności” z przygranicznych terenów. W praktyce:

• początkowo stosowano propagandę i naciski,
• gdy rezultaty były „niewystarczające”, do akcji włączono grupę operacyjną „Rzeszów” i wojsko,
• przesiedlenia objęły także Łemków, choć formalnie w umowie ich nie wymieniano osobno – włączono ich do kategorii „rusińskiej” czy „ukraińskiej”.

Drugi etap to akcja „Wisła” w 1947 r. Oficjalnym pretekstem była walka z UPA po śmierci gen. Karola Świerczewskiego. Decyzja polityczna zakładała jednak rozproszenie ludności łemkowskiej i ukraińskiej na zachodzie i północy kraju. W praktyce oznaczało to, że:

• do wsi wkraczało wojsko, dając 2–3 godziny na spakowanie niezbędnych rzeczy,
• całe wsie ładowano do wagonów – także węglarek – i wysyłano w nieznanym kierunku,
• w nowych miejscach obowiązywał limit do 10% wysiedleńców w jednej miejscowości, co utrudniało odbudowę więzi społecznych i kultury.

Akcja „Wisła” została w 1990 r. potępiona przez Senat RP, ale jej skutki demograficzne i kulturowe są widoczne do dziś. Wiele wsi na Łemkowszczyźnie całkowicie zniknęło lub istnieje jedynie jako nazwa geograficzna, a większość współczesnych Łemków to potomkowie przesiedleńców z Dolnego Śląska, Ziemi Lubuskiej czy Pomorza.

Jak Łemkowie odbudowują kulturę po 1989 r.?

Przełom ustrojowy z końca lat 80. przyniósł możliwość legalnej organizacji życia etnicznego. Ustawa Prawo o stowarzyszeniach (1989) umożliwiła rejestrację dwóch kluczowych organizacji: Stowarzyszenia Łemków w Legnicy oraz Zjednoczenia Łemków w Nowym Sączu. Równolegle od 1983 r. rozwija się wielkie święto kultury – „Łemkowska Watra” w Zdyni, a od lat 90. także „Łemkowska Watra na Obczyźnie” na zachodzie kraju.

Ważnym centrum stała się „Ruska Bursa” w Gorlicach – z własnym domem, kursami języka, biblioteką i radiem LEM.fm, które od 2011 r. nadaje audycje po łemkowsku (od 2017 r. także na falach FM). Działają liczne zespoły folklorystyczne, z których szczególne znaczenie ma Łemkowski Zespół Pieśni i Tańca „Kyczera” z Legnicy. Jego twórca, Jerzy Starzyński, nie tylko odtworzył tradycyjne tańce i stroje na podstawie setek godzin nagrań ze starszym pokoleniem, ale też stworzył Międzynarodowy Festiwal Folklorystyczny „Świat pod Kyczerą”.

Festiwal ten startował jako wydarzenie mniejszości narodowych i etnicznych, współorganizowane wraz z serbołużycką Domowiną z Saksonii. Z czasem przekształcił się w wielobarwne święto folkloru z udziałem zespołów z całego świata, odwiedzając m.in. Beskid Niski, słowacką Preszowszczyznę, a nawet Kurdystan i Amerykę Południową. W 2022 r. FIDAF uznała go za jeden z czterech najlepszych festiwali folklorystycznych na świecie – i to mimo tego, że stoi za nim niewielka społeczność bez dużego biura i stałego budżetu.

Od Legnicy i Lubina po Zdynię i Zyndranową – współczesne życie łemkowskie to sieć stowarzyszeń, zespołów, festiwali i mediów, które łączą rozproszone po Polsce i świecie rodziny.

Jaka jest sytuacja Łemków dziś?

Według spisu powszechnego z 2011 r. narodowość łemkowską zadeklarowało 10 531 osób (w tym 5 612 jako jedyną, a 3 445 jako drugą). Największe skupiska znajdują się w województwie dolnośląskim (ok. 5 tys. osób, m.in. Legnica, Lubin, Przemków) oraz w województwie małopolskim (ok. 2 tys., głównie gminy Gorlice, Sękowa, Uście Gorlickie, Krynica-Zdrój). Wciąż istnieją zwarte enklawy zarówno na „Ziemiach Zachodnich” (np. Patoka, Michałów, Wierzchowice), jak i w dawnych wsiach Łemkowszczyzny (Zdynia, Zyndranowa, Kunkowa, Bielanka, Nowica).

Od 2005 r. Łemkowie mają status mniejszości etnicznej, a język łemkowski jest prawnie uznanym językiem mniejszości. Dzięki temu możliwe stało się wprowadzanie dwujęzycznych tablic z nazwami miejscowości (Bielanka, Blechnarka, Gładyszów, Zdynia i inne w gminie Uście Gorlickie), finansowanie nauczania języka oraz wspieranie działalności wydawniczej („Besida”, „Watra”, „Łemkowski Rocznik”, „Rocznik Ruskiej Bursy”).

Z perspektywy liderów takich jak Jerzy Starzyński sytuacja pozostaje jednak krucha. Z jednej strony udało się doprowadzić do tego, że w Legnicy czy Wrocławiu nikogo już nie dziwi rozmowa po łemkowsku na ulicy, a w 2024 r. trzech maturzystów zdawało egzamin z języka łemkowskiego. Z drugiej – brak jest choć jednej instytucji systemowo poświęconej Łemkom (szkoły, domu kultury, centrum dokumentacji), a ogromna spuścizna – nagrania, fotografie, rękopisy – wciąż czeka na opracowanie.

Największym wyzwaniem, o którym mówi wielu łemkowskich działaczy w 2026 r., jest globalizacja i presja kultury masowej. Jeśli nie powstanie instytucjonalne zaplecze dla nauczania języka, animacji kultury i pracy z młodym pokoleniem, za dwa–trzy pokolenia Łemkowie mogą istnieć już tylko jako nazwa w książkach. Póki jednak rozbrzmiewa śpiew na „Łemkowskiej Watrze”, a w Gorlicach i Legnicy nadaje radio LEM.fm, ta mała karpacka społeczność wciąż żyje – i wciąż potrafi dzielić się swoją innością w sposób, który przyciąga, a nie odstrasza.