Przyczyny powstania krakowskiego – najważniejsze fakty

Główną przyczyną powstania krakowskiego 1846 roku był plan ogólnonarodowego zrywu trójzaborowego, który miał połączyć walkę o niepodległość z reformami społecznymi dla chłopów, w warunkach zaostrzającej się kontroli nad Wolnym Miastem Krakowem i narastającego konfliktu na wsi galicyjskiej. Do wybuchu doprowadziło zetknięcie się działalności spiskowej, dążeń demokratów i kryzysu pańszczyźnianego w Galicji, co w efekcie wywołało zarówno Powstanie krakowskie 1846, jak i Rabację galicyjską 1846. Jeśli chcesz zrozumieć ten splot polityki, nędzy chłopskiej i błędnych kalkulacji elit, przeczytaj dalszą część artykułu.

Jakie były najważniejsze polityczne przyczyny powstania krakowskiego?

Bezpośrednim tłem politycznym zrywu była sytuacja Wolnego Miasta Kraków, czyli niewielkiej Rzeczpospolitej Krakowskiej, utworzonej przez Kongres wiedeński w 1815 roku. Miasto miało status autonomiczny, ale trzy mocarstwa – Austria, Prusy i Rosja – zachowały prawo nadzoru, a z czasem coraz bardziej ograniczały swobody, zwłaszcza po Powstaniu listopadowym 1830–1831. Postępujące ograniczenie autonomii, w połączeniu z przyznanym Austrii prawem do interwencji w Rzeczpospolitej Krakowskiej, rodziło wśród mieszkańców poczucie, że miasto prędzej czy później zostanie całkowicie wchłonięte przez zaborcę.

Już w 1835 roku państwa zaborcze zawarły tajne porozumienie w Cieplicach 1835, które przewidywało możliwość likwidacji wolnego miasta. Dla krakowskich elit było jasne, że autonomia stoi na glinianych nogach. Powstanie miało więc także wymiar prewencyjny – część konspiratorów uznała, że lepiej podjąć próbę ogólnonarodowego zrywu, niż biernie czekać na aneksję, która i tak nastąpiła 16 listopada 1846 roku, gdy doszło do likwidacji Rzeczpospolitej Krakowskiej i utworzenia Wielkiego Księstwa Krakowskiego.

Kraków był w latach 40. XIX wieku jednym z najważniejszych punktów działalności ośrodków spiskowych w Krakowie. Tu krzyżowały się drogi emisariuszy z trzech zaborów, tu działała Poznańska Centralizacja, która opracowała plan trójzaborowego powstania w nocy z 21 na 22 lutego 1846 roku. Władze zaborcze widziały w mieście groźne centrum oporu, dlatego nasilały kontrolę policyjną, a kręgi niepodległościowe, z kolei, nabierały przekonania, że zwłoka tylko zwiększy ryzyko dekonspiracji.

Polityczna przyczyna wybuchu zrywu w 1846 roku to zderzenie kurczącej się autonomii Krakowa z ambicją uczynienia z niego zapalnika dla trójzaborowego powstania, planowanego równocześnie przeciw Austrii, Prusom i Rosji.

Jaką rolę odegrała działalność spiskowa i idea powstania trójzaborowego?

Od początku lat 40. XIX wieku działalność spiskowa na ziemiach polskich wchodziła w nową fazę. Konspiratorzy, inspirowani m.in. przez Towarzystwo Demokratyczne Polskie, chcieli zerwać z myślą o lokalnych „zrywach honorowych”, a zamiast tego przygotować ogólnonarodowe powstanie trójzaborowe. Nad jego koncepcją pracowała przede wszystkim Poznańska Centralizacja, gdzie ważną rolę odgrywali Karol Libelt i Ludwik Mierosławski.

Mierosławski, wyznaczony na głównego wodza, planował regularną wojnę – uderzenie na Austria, Prusy i Rosja jednocześnie. Co istotne, odrzucał koncepcję „wojny ludowej”, zakładając walkę przede wszystkim siłami przygotowanych oddziałów powstańczych. W praktyce osłabiało to wysiłki na rzecz szerokiej mobilizacji, bo część działaczy wciąż myślała w kategoriach wojny prowadzonej przez elity, przy ograniczonym udziale wsi.

Jak aresztowania podcięły skrzydła spiskowi?

W lutym 1846 roku doszło do wydarzenia, które przyspieszyło decyzję o wybuchu. Hrabia Henryk Poniński zadenuncjował pruskiej policji spiskowców – efekt to aresztowania spiskowców lutego 1846, w których ujęto około 70 osób, w tym Libelta i Mierosławskiego. Siatka spiskowa w zaborze pruskim została rozbita, podobnie jak struktury w Królestwo Polskie, gdzie konspiracja była już silnie nadzorowana. W Galicja również dochodziło do aresztowań, m.in. we Lwów i Krosno.

Te ciosy sprawiły, że w konspiracji narastało poczucie „teraz albo nigdy”. Spiskowcy obawiali się, że dalsza zwłoka doprowadzi do całkowitej dezintegracji struktur, więc mimo osłabienia, zdecydowano się utrzymać termin wystąpienia wyznaczony na noc 21/22 lutego. W tym sensie jednym z bezpośrednich impulsów do powstania stała się presja czasu i realne zagrożenie rozbicia sieci, które w opinii działaczy mogło przekreślić szanse na szybki zryw w najbliższych latach.

Dlaczego to właśnie Kraków miał stać się iskrą?

Kraków, jako serce Wolne Miasto Kraków, był naturalnym kandydatem na centrum planowanego zrywu. Miał tradycję dawnej stolicy, gęste środowisko intelektualne i stosunkowo większą swobodę działania niż miasta bezpośrednio włączone do zaborów. W 1846 roku działał tu Rząd Narodowy Rzeczypospolitej Polskiej (Kraków 1846), złożony m.in. z Libelta, Ludwik Gorzkowski i Jan Tyssowski, a także przedstawicieli Centralizacja. To gremium przygotowało polityczne ramy planowanego powstania, które miało rozszerzyć się na Zabór pruski i Zabór rosyjski.

To z Krakowa wysyłano decyzje i odezwy, tu 20–21 lutego doszło do ataku ludności Krakowa na Austriaków 20–21 lutego 1846, który rozpoczął faktyczne działania zbrojne. Miasto miało pokazać Europie, że Polacy nie zrezygnowali z hasła odzyskania niepodległości Polski, a zarazem stać się centrum dowodzenia dla oddziałów działających w Galicji, Wielkopolsce i w Królestwo Polskie.

Jak napięcia społeczne w Galicji przyczyniły się do wybuchu zrywu?

Jednym z najważniejszych – i najbardziej złożonych – źródeł powstania była sytuacja społeczna w Galicja. Na wsi galicyjskiej od dawna narastał konflikt między chłopi galicyjscy a szlachta polska. System pańszczyźniany, brutalne nadużycia władzy dworskiej, sądy dominialne oraz kolejne nieurodzaje z lat 1844–1845 doprowadziły do stanu, w którym wieś żyła w ciągłym napięciu i poczuciu krzywdy. Dla wielu chłopów „polski pan” był realnym oprawcą, a nie naturalnym sojusznikiem w walce przeciw zaborcy.

Powstańczy program próbował odpowiedzieć na ten kryzys. Program reform społecznych powstania krakowskiego, zawarty w Manifeście do narodu (Kraków 1846), zakładał zniesienie pańszczyzny i uwłaszczenie chłopów, nadanie ziemi bezrolnym włościanom w zamian za udział w zrywie oraz rozwijanie warsztatów narodowych jako formy zapewnienia pracy. Te obietnice miały przełamać nieufność wsi wobec szlachty i stworzyć fundament nowej, bardziej równościowej Polski.

Dlaczego program dla wsi nie zadziałał?

Problem polegał na tym, że reformy bardziej istniały na papierze niż w realnym doświadczeniu chłopów. Emisariusze – zwłaszcza związani z Towarzystwo Demokratyczne Polskie – jak Edward Dembowski czy TDP emisariusze, starali się tłumaczyć treść manifestu, lecz docierali do niewielkiej części wsi. W szerszej perspektywie chłopi częściej słyszeli głos urzędników cesarskich niż działaczy konspiracyjnych. Dla wielu z nich realną władzą pozostawał starosta z ramienia Austria, a nie nieznany z nazwiska „Rząd Narodowy”.

Na dodatek wieś galicyjska miała swoje własne cele, nie zawsze zbieżne z planami powstańczymi. Chłopom chodziło o zniesienie pańszczyzny tu i teraz, o ulgę w ciężarach, o ukaranie konkretnych dziedziców – nie o abstrakcyjną niepodległość. Hasła narodowe często przegrywały z bardzo przyziemną chęcią zmiany stosunków własnościowych i wyjścia spod jarzma dworu. To napięcie – między ideologicznym projektem miejskich demokratów a doświadczeniem codziennej biedy na wsi – jest jedną z najgłębszych przyczyn dramatycznego finału wydarzeń 1846 roku.

Kwestia chłopska była jednocześnie siłą napędową planu reform i przyczyną, dla której powstanie krakowskie rozbiło się o mur nieufności między wsią a szlachtą w Galicji.

Jak polityka Austrii i rabacja galicyjska zaważyły na losach zrywu?

Austria bardzo sprawnie wykorzystała istniejące napięcia społeczne. Administracja cesarska, dysponująca rozbudowaną siecią urzędników i informatorów, wiedziała o przygotowaniach do powstania. Zamiast reagować wyłącznie represjami militarnymi, postanowiła zagrać na konflikcie klasowym. Zaczęły krążyć informacje, że panowie szykują się do ataku na chłopów, że powstanie ma przynieść większe ciężary, a „dobry cesarz” broni ludu przed chciwą szlachtą.

Efektem tej polityki – połączonej z narastającą od lat frustracją wsi – była Rabacja galicyjska 1846, czyli Powstanie chłopów w Galicji 1846 przeciwko ziemiaństwu. Ataki chłopskie na dwory lutego 1846 zaczęły się 18 lutego, a masowa fala napaści ruszyła 19 lutego, a więc na kilka dni przed zaplanowanym wybuchem zrywu krakowskiego. Chłopi napadali na dwory, palili majątki, mordowali właścicieli i urzędników – ofiarami padło między 1200 a 3000 przedstawicieli ziemiaństwo galicyjskie, urzędników i księży.

Jak rabacja przekreśliła plan powstania trójzaborowego?

W Galicji wydarzenia przybrały kształt wojny domowej. Zamiast spodziewanego frontu „naród przeciw zaborcy” ukształtował się front „chłopi przeciw szlachcie”, w znacznej mierze tolerowany, a czasem wręcz kierowany przez administrację austriacką. Przywódcą ruchu chłopskiego stał się Jakub Szela ze Smarzowej, który organizował wiejskie straże, nawoływał do nieodrabiania pańszczyzny i pełnił funkcję nieformalnego reprezentanta buntowników. W kwietniu 1846 roku, gdy Austria osiągnęła swój cel polityczny – rozbicie jedności polskiego społeczeństwa – władze spacyfikowały ruch, a Szelę internowano i przesiedlono na Bukowina.

Dla powstańców krakowskich oznaczało to katastrofę. Oddziały idące na Sanok, Jasło czy inne punkty Galicji były atakowane przez chłopów, jak choćby formacja Feliks Urbański, która została rozbrojona przez wieśniaków w Haczów, czy grupa zgrupowana w Uherce, nękana po drodze przez chłopów ze Stefkowa. Zryw, który zakładał oparcie się na sile „ludu”, musiał ustąpić przed realnym buntem tej samej warstwy, lecz skierowanym w zupełnie inną stronę.

Dlaczego rabacja jest przyczyną klęski, a nie tylko tłem?

Rzeź galicyjska – czyli inna nazwa rabacji – nie była jedynie towarzyszącym zjawiskiem. Stała się jedną z głównych przyczyn upadku Powstanie krakowskie 1846. Zniszczyła możliwość logistycznego oparcia na wsi, zablokowała swobodne przemieszczanie się oddziałów, zasiała wśród ziemian i mieszczan poczucie osamotnienia, a wreszcie dała Austria wygodny propagandowy argument: zamiast mówić o polskim zrywie niepodległościowym, można było mówić o „pacyfikacji anarchii” i „ochronie porządku społecznego”.

Rabacja galicyjska 1846 była nie tylko równoległym buntem, lecz bezpośrednią przyczyną tego, że plan ogólnonarodowego powstania rozpadł się na oczach samych organizatorów.

Jak połączone przyczyny doprowadziły do wybuchu 21–22 lutego 1846?

Decyzja o rozpoczęciu działań w nocy z 20 na 21 lutego była efektem spiętrzenia wszystkich opisanych wcześniej czynników. Z jednej strony działała polityczna presja – kurcząca się autonomia Krakowa, ograniczenie autonomii Krakowa po powstaniu listopadowym, obawa przed pełną aneksją przewidzianą w porozumieniach z lat 30. Z drugiej narastała dynamika konspiracji: działalność ośrodków spiskowych w Krakowie, plany Idea ogólnonarodowego powstania trójzaborowego, rola Ruch niepodległościowy w Wielkopolsce 1846 i kontaktów z Królestwo Polskie popychały działaczy do działania.

Po trzecie, sytuacja na wsi galicyjskiej była tykającą bombą. Demokratyczni działacze uważali, że trzeba ją „rozbroić” poprzez szybkie wprowadzenie programu reform – stąd tak mocny akcent na zniesienie pańszczyzny i uwłaszczenie chłopów oraz uwzględnienie uwłaszczenie chłopów (Kraków 1846 program) w manifeście. Wreszcie czwarty element to przekonanie, że Europa zbliża się do przełomu, które rzeczywiście potwierdziła Wiosna Ludów 1848. W 1846 roku część działaczy liczyła, że wybuch w Krakowie wpisze się w szerszy kryzys porządku wiedeńskiego.

Wszystkie te czynniki złożyły się na łańcuch przyczyn: od rozbiorów i Powstanie listopadowe 1830–1831, przez konspirację i Aresztowania spiskowców lutego 1846, po napięcia społeczne prowadzące do Rabacja galicyjska 1846. Powstanie nie wybuchło więc „z niczego” – było logicznym, choć tragicznie chybionym, efektem wieloletnich napięć politycznych, narodowych i klasowych, które skupiły się wokół niewielkiego, lecz symbolicznie ogromnie ważnego organizmu, jakim było Wolne Miasto Kraków.