Autyzm to spektrum różnorodnych cech i zachowań, a każde dziecko nim dotknięte jest inne. Mimo to w społeczeństwie wciąż funkcjonują liczne mity na temat tego, czego „nie robią” dzieci autystyczne. W tym artykule przyjrzymy się im bliżej, obalając fałszywe przekonania i przybliżając rzeczywisty obraz funkcjonowania dzieci w spektrum autyzmu.
Dlaczego pytanie „czego nie robi dziecko autystyczne?” jest problematyczne?
Formułowanie pytania w ten sposób już na wstępie zakłada, że każde dziecko z autyzmem będzie zachowywać się tak samo i nie będzie przejawiać pewnych umiejętności. To niebezpieczne uproszczenie, które może prowadzić do stygmatyzacji, błędów diagnostycznych i opóźnień w terapii. Autyzm to spektrum, co oznacza, że objawy i ich nasilenie mogą być bardzo różne u poszczególnych dzieci.
Wielu rodziców, zauważając pierwsze niepokojące symptomy, szuka jednoznacznych odpowiedzi na pytania typu: „czy autystyczne dziecko się przytula?”, „czy mówi?”, „czy patrzy w oczy?”. Niestety, nie istnieje jeden wzorzec zachowań, który pasowałby do każdego dziecka w spektrum. Dlatego tak ważne jest uświadamianie społeczeństwa i rodziców o zmienności i różnorodności objawów autyzmu.
Jakie zachowania niesłusznie przypisuje się dzieciom autystycznym?
Wokół autyzmu wciąż krąży wiele mitów. Powielane są często przez osoby, które nie miały kontaktu z dziećmi w spektrum lub opierają się na zasłyszanych opiniach. Poniżej przedstawiamy najczęściej spotykane przekonania, których nie można uznać za prawdziwe.
Dzieci z autyzmem nie mówią
To jeden z najczęściej powtarzanych mitów. Rzeczywiście, u części dzieci w spektrum mogą występować trudności z mową – od jej opóźnień po echolalię czy problemy z rozumieniem kontekstu. Nie oznacza to jednak, że każde dziecko z autyzmem nie mówi. Niektóre dzieci rozwijają mowę bardzo wcześnie, ale mogą mieć trudności z jej komunikacyjnym zastosowaniem.
W praktyce logopedycznej często spotyka się dzieci, które mówią płynnie, ale wypowiedzi nie mają charakteru komunikacyjnego. Dziecko może cytować bajki, powtarzać pytania lub używać sformułowań nieadekwatnych do sytuacji. Takie zachowania nie świadczą o braku zdolności mówienia, a o specyficznym przetwarzaniu języka.
Dzieci z autyzmem nie przytulają się
Faktem jest, że niektóre dzieci w spektrum mają nadwrażliwość na dotyk, co może skutkować unikaniem fizycznego kontaktu. Nie oznacza to jednak, że każde dziecko z autyzmem nie lubi się przytulać. Reakcja na bliskość fizyczną zależy od wielu czynników: doświadczeń dziecka, relacji z opiekunami, terapii sensorycznej.
W wielu przypadkach dzieci uczą się akceptować dotyk, a nawet czerpać z niego przyjemność. Dla niektórych dzieci przytulanie może być formą okazywania emocji, dla innych – źródłem dyskomfortu. Nie można więc generalizować tego zachowania.
Autystyczne dzieci są agresywne
Agresja nie jest objawem autyzmu samym w sobie. Może natomiast pojawiać się jako reakcja na przebodźcowanie, frustrację, lęk lub brak umiejętności komunikacyjnych. Dziecko, które nie potrafi wyrazić swoich potrzeb lub emocji, może w ten sposób próbować zwrócić uwagę otoczenia.
W takich przypadkach niezbędne jest zrozumienie przyczyny zachowania i wdrożenie adekwatnej terapii. Rodzice i terapeuci uczą dziecko alternatywnych sposobów wyrażania emocji, co z czasem zmniejsza liczbę niepożądanych reakcji.
Dzieci z autyzmem nie patrzą w oczy
Kontakt wzrokowy bywa utrudniony u wielu dzieci w spektrum, ale nie oznacza to, że nie występuje wcale. Niektóre dzieci patrzą krótko i przelotnie, inne uczą się go z wiekiem lub w odpowiednim kontekście. Warto pamiętać, że unikanie patrzenia w oczy nie wynika z braku zainteresowania, ale często z przeciążenia sensorycznego lub trudności w przetwarzaniu emocji drugiej osoby.
W terapii autyzmu nie chodzi o „wymuszenie” kontaktu wzrokowego, a raczej o stworzenie warunków, w których dziecko poczuje się bezpiecznie i będzie gotowe na interakcję.
Jakie zachowania rodzice błędnie interpretują jako objaw autyzmu?
Wielu opiekunów zgłasza się do specjalistów z powodu pojedynczych symptomów, które nie muszą świadczyć o autyzmie. Istnieje jednak kilka zachowań, które często wzbudzają niepokój i wymagają pogłębionej obserwacji:
- brak reakcji na imię pomimo prawidłowego słuchu,
- szeregowanie zabawek według kolorów lub wielkości,
- powtarzalna zabawa – np. kręcenie kółkami w samochodzikach,
- brak wskazywania palcem w celu dzielenia się uwagą,
- chodzenie na palcach,
- trzepotanie rączkami w ekscytacji.
Ważne jest, aby nie oceniać izolowanego zachowania. Dopiero zestawienie kilku symptomów może dać podstawy do rozpoczęcia procesu diagnostycznego. Warto też pamiętać, że nie każde odstępstwo od normy oznacza zaburzenie.
Dlaczego dzieci z autyzmem inaczej się bawią?
Zabawa to ważny element rozwoju dziecka. U dzieci autystycznych może ona przebiegać w sposób schematyczny, powtarzalny, a czasem pozbawiony elementu współdzielenia. Nie oznacza to jednak, że nie potrafią się bawić.
Wiele dzieci w spektrum preferuje samotną zabawę, koncentrując się na szczegółach – np. układając klocki w określony sposób lub powtarzając te same scenariusze. Zabawy w udawanie też są możliwe, choć często mają ograniczony repertuar i są mniej elastyczne niż u dzieci neurotypowych.
Schematyzmy w zabawie mogą być jednym z objawów autyzmu, ale jednocześnie są sposobem dziecka na uporządkowanie świata i poczucie bezpieczeństwa.
Jak dzieci z autyzmem nawiązują relacje?
Wbrew powszechnej opinii, dzieci z autyzmem nie są obojętne na innych. Często pragną kontaktu i relacji, ale nie wiedzą, jak je nawiązać. Trudności społeczne wynikają z braku umiejętności, a nie braku chęci.
Dziecko w spektrum może chcieć dołączyć do zabawy, ale robi to w sposób nieakceptowany przez grupę – np. podchodząc zbyt blisko lub wtrącając się w rozmowę. Takie zachowania mogą być błędnie interpretowane jako brak zainteresowania rówieśnikami.
Istotne jest, aby nie izolować dzieci z autyzmem, lecz wspierać je w budowaniu relacji. Pomocna może być obecność nauczyciela wspomagającego, udział w zajęciach grupowych oraz modelowanie zachowań społecznych przez dorosłych i rówieśników.
Jakie są mity związane z emocjami u dzieci autystycznych?
Jednym z najbardziej krzywdzących mitów jest przekonanie, że dziecko autystyczne nie odczuwa emocji. W rzeczywistości dzieci z autyzmem przeżywają emocje tak samo intensywnie jak dzieci neurotypowe, ale mogą mieć trudność z ich rozpoznaniem, nazwaniem i wyrażeniem.
Niektóre dzieci potrafią okazać empatię – np. przynieść chusteczkę płaczącemu koledze – inne nie zareagują w ogóle, choć w głębi serca czują niepokój. Takie różnice wynikają z odmiennego funkcjonowania mózgu i nie powinny być interpretowane jako brak uczuć.
Dlaczego świadomość społeczna wciąż jest niewystarczająca?
Mimo coraz większej liczby kampanii edukacyjnych, społeczeństwo wciąż posiada niewielką wiedzę o autyzmie. Brak zrozumienia powoduje, że dzieci autystyczne są często oceniane przez pryzmat stereotypów. To z kolei prowadzi do izolacji, wykluczenia i niezrozumienia.
Warto mówić o tym głośno. Włączać dzieci w spektrum do grup przedszkolnych i szkolnych, edukować nauczycieli, wspierać rodziców. Tylko wtedy możliwe jest stworzenie środowiska przyjaznego dla różnorodności neurologicznej.
- Autyzm nie jest chorobą – to inny sposób przetwarzania informacji i odbioru świata,
- Nie każde dziecko z autyzmem wygląda „tak samo”,
- Każde dziecko w spektrum potrzebuje indywidualnego podejścia,
- Mity dotyczące autyzmu mogą opóźniać diagnozę i terapię.
Jakie sygnały powinny skłonić do konsultacji ze specjalistą?
Rodzice często zadają sobie pytanie, czy dane zachowanie jest „normalne”, czy powinno budzić niepokój. W kontekście autyzmu warto obserwować zachowanie dziecka w trzech głównych obszarach: relacji społecznych, komunikacji oraz powtarzalnych wzorców zachowań.
Do objawów, które powinny zwrócić uwagę należą m.in.:
- brak reakcji na imię mimo prawidłowego słuchu,
- opóźnienie w rozwoju mowy lub nietypowy sposób mówienia,
- brak wskazywania palcem,
- unikanie kontaktu wzrokowego,
- wyraźna potrzeba rutyny i schematu,
- nietypowa zabawa – np. kręcenie przedmiotami, szeregowanie,
- brak współdzielenia radości – np. niepokazywanie zabawek dorosłemu.
Im wcześniej zostaną zauważone niepokojące symptomy, tym szybciej można rozpocząć terapię. Wczesna interwencja ma ogromne znaczenie w rozwoju dziecka – zarówno emocjonalnym, jak i poznawczym.
Dlaczego warto obalać mity na temat autyzmu?
Nieprawdziwe przekonania na temat tego, czego „nie robi dziecko autystyczne”, mogą wyrządzić ogromną krzywdę. Utrwalają fałszywy obraz dziecka, które nie czuje, nie mówi, nie kocha – a to nieprawda. Każde dziecko, niezależnie od diagnozy, zasługuje na akceptację, zrozumienie i szansę na rozwój.
Rozmowy o autyzmie powinny koncentrować się nie na ograniczeniach, ale na możliwościach. Dzieci w spektrum często posiadają wyjątkowe zdolności – analityczne myślenie, pamięć fotograficzną, wrażliwość na szczegóły. Wspierając je mądrze, możemy pomóc im wyrazić siebie i odnaleźć swoje miejsce w społeczeństwie.
Co warto zapamietać?:
- Autyzm to spektrum, co oznacza różnorodność objawów i zachowań u dzieci, a nie jednolity wzorzec.
- Nieprawdziwe mity, takie jak „dzieci z autyzmem nie mówią” czy „nie przytulają się”, mogą prowadzić do stygmatyzacji i błędów diagnostycznych.
- Wczesna interwencja w przypadku zauważenia niepokojących symptomów ma kluczowe znaczenie dla rozwoju dziecka.
- Dzieci autystyczne pragną nawiązywać relacje, ale mogą mieć trudności z ich inicjowaniem z powodu braku umiejętności społecznych.
- Obalanie mitów o autyzmie jest istotne dla akceptacji i zrozumienia dzieci w spektrum, które często mają wyjątkowe zdolności.
